ORIGAMI - zastosowanie sztuki składania papieru w pracy z dziećmi niepełnosprawnymi
Opracowanie mgr Jolanta Szurogajło


A) Historia powstania origami.
     Origami to sztuka składania papieru, która powstała w Japonii w VII wieku. Nazwa pochodzi od połączenia dwóch słów ORI - zginać i KAMI - papier. Obecnie jest bardzo rozpowszechniona i ogromnie popularna na całym świecie.
     Jeżeli chcemy zrozumieć, w jaki sposób narodziło się origami, musimy wrócić do VII wieku, kiedy to Japonia była odizolowana od reszty świata, zaś panującą religią była narodowa religia SHINTO. I kiedy Japończycy zaczęli kontaktować się z Chinami, oprócz różnych towarów sprowadzali papier. Technika wyrabiania papieru ręcznie czerpanego znana była wtedy tylko Chińczykom, sprowadzany do Japonii papier był więc towarem bardzo drogim. W Japonii papier kojarzony był z bogiem. Po japońsku KAMI to bóg. KAMI to również papier. W obu przypadkach dźwięk jest ten sam: papier i bóg to jedność. Japończycy przyozdabiali swoich bogów w papierowe symbole boskości. Od tej pory zaczęła się sztuka origami - traktowana jako czysta sztuka o znaczeniu magicznym. I ta właśnie tradycja przetrwała do dzisiaj. Japończycy składają bogom w ofierze papierowe wota, prosząc o zdrowie i szczęście dla siebie i swoich najbliższych.
     Na przełomie XVII i XVIII wieku Japończycy opracowali własną technikę wyrobu papieru nazywanego "washi" i zaczęli go produkować w dużych ilościach. Od tej chwili rozpoczyna się pełny rozkwit origami sztuki ofiarowanej Bogu, i origami - sztuki o charakterze świeckim, użytkowej, związanej z czystą przyjemnością, zabawą. W 1797 roku wydano w Japonii pierwszy podręcznik origami. W książce pokazano czterdzieści dziewięć sposobów składania żurawia, który w Japonii jest symbolem życia i szczęścia. Japończycy uważają, że jeden żuraw, to sto lat życia, składają więc tysiąc żurawi (kompozycję "tysiąc żurawi"), aby żyć długo w zdrowiu i szczęściu.
     W 1922 roku amerykański podróżnik zachwycony sztuką składania napisał książkę "ORIGAMI" i wydał ją w Stanach Zjednoczonych. Pisał w niej o małej dziewczynce, która z niebywałą zręcznością i dokładnością składała przy nim kilkadziesiąt papierowych zwierzątek i innych przedmiotów. Zdolności manualne dziecka, jego wrażliwość na otaczający świat, naturalna chęć przygody i poznania, wszystko to wykorzystano w nauce origami w przedszkolu. Origami stało się w Japonii jednym z niezbędnych elementów wychowania dziecka, rozwijania jego fantazji i pokazywania mu świata poprzez umożliwienie samodzielnego tworzenia. Jest to więc obok zabawy, która dostarcza dziecku radości, działanie kształtujące osobowość małego człowieka, zmierzające do poznania własnej wartości.
     Origami to świat czarów i głębokiej mądrości filozoficznej, świat przekazywany przez pokolenia pokoleniom. I dzisiaj, kiedy Japonia osiągnęła wysoki poziom rozwoju, nic nie wskazuje na to, aby Jopończycy zamierzali zarzucić sztukę składania papieru. Ostatni, by zdać egzamin do wyższych szkół artystycznych, trzeba wykazać się umiejętnością sztuki origami. Podobnej wiedzy i umiejętności wymaga się od kobiet ubiegających się o pracę stewardesy.


B) Podstawowe zasady rządzące sztuką origami.
1. Główną zasadą jest zaginanie papieru wzdłuż prostych linii, we wszystkich kierunkach i symetryczne nakładanie na siebie powstałych płaszczyzn.
2. Wyjściową formę stanowi kwadratowa kartka papieru.
3. Nie musisz używać specjalnego papieru, może to być papier do wycinanek, kolorowy papier pakowy itp.
4. Figury składaj na gładkiej i równej powierzchni.
5. Krawędzie zgięcia powinny być ostre (najlepiej przeciągnąć po nich paznokciem kciuka).
6. Zaczynaj zawsze od formy podstawowej dla danej figury.
7. Poszczególne etapy składania wynikają z poprzednich, a więc nie mogą być wykonane w oderwaniu od siebie.
8. Nie śpiesz się składając papier, lepiej to zrobić wolno i dokładnie, ale pewnie.
9. Ćwicz i jeszcze raz ćwicz na różnych modelach. Nikt nie składa dobrze modeli origami za pierwszym razem.
10. Zachowaj złożony model i włóż go do swojego archiwum. Jeżeli zechcesz go złożyć po jakimś czasie, zachowany wzór zdecydowanie to ułatwi (w taki sposób pracowała p. Fumiko).


C) Korzyści wynikające z zastosowania origami w pracy z dziećmi.
     W Polsce sztuka origami jest stosunkowo mało znana. Jej rozpowszechnianiem zajmuje się Polskie Centrum Origami w Poznaniu. Sztuka ta w edukacji szkolnej może pełnić funkcję: diagnostyczną (między innymi stanowi informację o poziomie sprawności manualnej dziecka), terapeutyczną (posiada szeroki walor uspokajający i wyciszający dzieci nadpobudliwe, działa relaksująco i dowartościowuje dzieci), stymulującą rozwój psychofizyczny, emocjonalny i społeczny.
     W naszej placówce mogliśmy, z dużym powodzeniem, zastosować origami jako formę terapii i stymulacji rozwoju w pracy z dziećmi upośledzonymi. Było to możliwe dzięki zajęciom z wolontariuszką z Japonii, panią Fumiko Ryoki.
     Sam moment składania jest sytuacją, w której dziecko poznaje za pomocą kilku zmysłów: wzroku, dotyku, słuchu. Origami nie potrzebuje specjalnych narzędzi, wystarczą tylko dwie ręce. Ręce, które z czasem stają się bardziej wrażliwe i sprawne.
     W trakcie składania dziecko podejmuje wysiłek, charakteryzujący się dużą koncentracją uwagi - poszczególne czynności muszą być wykonane w ściśle określonej kolejności, zapamiętuje kolory, kształty, sposoby zgięć łatwiejsze i trudniejsze, samo odkrywa nowe kombinacje, które dowartościowują je jako twórcę oraz systematycznie wpływają na rozwój podstawowych procesów uczenia się.

Reasumując, zajęcia origami rozwijają:
- sprawność manualną i motorykę małą,
- koordynację wzrokowo - ruchową,
- koncentrację i podzielność uwagi,
- wyobraźnię przestrzenną,
- myślenie twórcze i konstrukcyjne,
- myślenie logiczne,
- spostrzegawczość,
- czynność słuchania,
- umiejętność komunikowania się,
- ułatwiają zapamiętywanie,
- uczą dokładności, precyzji i dyscypliny,
- stwarzają możliwość odniesienia sukcesu, dowartościowują dziecko,
- działają relaksująco i uspokajająco,
- uczą współpracy w grupie, przestrzegania przyjętych zasad i reguł.

D) Zgodność sztuki origami z zasadami ortodydaktyki.
Na temat zasad, które powinny być przestrzegane we wszystkich procesach nauczania - uczenia się niepełnosprawnych wypowiadało się w Polsce wielu autorów. W swojej analizie wykorzystam zasady ortodydaktyki zaproponowane przez O. Lipkowskiego ([w]: I. Stawowy - Wojnarowska "Podstawy kształcenia specjalnego" WSiP, W-wa 1989).

Zasada życzliwej pomocy.
Uczeń może zawsze liczyć na pomoc nauczyciela, który kilkakrotnie powtórzy wszystkie ruchy lub udzieli pomocy przez wykonanie trudnego przejścia do kolejnej fazy składania papieru. Uczniowie pomagają sobie wzajemnie w przygotowaniach. W razie potrzeby wymieniają się papierem, uczą się współpracy. Dzięki temu poprawia się atmosfera w zespole klasowym. Uczniowie przezwyciężają barak wiary we własne możliwości, ponieważ każda praca przynosi spodziewany efekt. Nauczyciel spełnia funkcję doradcy i pomocnika.

Zasada kształtowania pozytywnej atmosfery pracy.
Dobre nastawienie ucznia niepełnosprawnego do pracy wzmaga jego procesy zarówno intelektualne, jak i biologiczne, co korzystnie wpływa na efekty tej pracy. W trakcie wykonywania origami dzieci są bardzo zainteresowane. Czekają z niecierpliwością na nowe propozycje. Mogą pochwalić się swoimi umiejętnościami przed innymi dziećmi i rodzicami. Składanie papieru rozwija pasję twórczą dzieci, daje pełne zadowolenie i poczucie samodzielności w odniesieniu do wykonywanej pracy.

Zasada indywidualizacji i zasada dostosowania treści kształcenia do potrzeb każdego ucznia.
Stosując sztukę origami można ją dostosowywać do indywidualnych możliwości i potrzeb każdego ucznia. Uczniowie rozpoczynają pracę od prostych złożeń, przechodząc do trudniejszych. Pracują w indywidualnym tempie. Technika ta jest metodą na szybki sukces i dowartościowanie dziecka. Wszystkie prace umieszczane są na wystawie. Indywidualizacja pracy przyczynia się do poprawy kontaktów między dziećmi (nie ma rywalizacji), uczy współżycia i współdziałania w grupie. Przez zastosowanie sztuki origami w pracy z dziećmi o specjalnych potrzebach edukacyjnych realizowane są cele kształcenia dostosowane do indywidualnych potrzeb.

Zasada aktywności w nauce.
Origami nie wymaga specjalnych narzędzi. Z papieru dzieci mogą układać różne kształty: zwierząt, roślin, ludzi, przedmiotów. Dzięki temu rozbudza się w dzieciach ciekawość otaczającego je świata, wzbogacają się ich zainteresowania, pobudza się ich inwencję twórczą. Uczniowie mają możliwość wyboru tematu pracy. Sami wymyślają możliwość zastosowania stworzonych przez siebie figur. Dzięki własnej aktywności łatwiej im zrozumieć otaczającą rzeczywistość.

Zasada dominacji wychowania.
Według niej organizacja procesu nauczania powinna być nastawiona na kształtowanie z góry zaplanowanych postaw. Podczas zajęć z wykorzystaniem origami obowiązują wspólnie ustalone zasady dotyczące zarówno zachowania, jak i przebiegu pracy: przygotowanie warsztatu pracy, porządek w miejscu pracy, życzliwy i pomocny stosunek do kolegów, kolejność stałych czynności. Origami doskonali prawidłowe i dokładne wykonywanie czynności, wdraża do ładu i porządku, współpracy i wzajemnej pomocy, rozwija wytrwałość i cierpliwość.

Sztuka składania papieru origami stosowana jako metoda pracy spełnia wszystkie zasady ortodydaktyki. Może być stosowana na lekcjach plastyki, techniki, matematyki, środowiska, muzyki, na zajęciach zintegrowanych. Zachęcam nauczycieli do poszukiwań nowych zastosowań origami w pracy z dziećmi.

Życzę sukcesów